КЪЭГЪЭЗЭЖЬЫН IОФЫР ТЫДЭ НЭСЫГЪ?

Илъэсишъэ зикIыхьэгъэгъэ Урыс-Кавказ заор анахь тхьамыкIэгъошхоу адыгэ лъэпкъым къехъулIагъэхэм ащыщ. Ащ къыхэкIэу лъэпкъым ызыныкъор аукIыгъ, къэнагъэм ипроцент 96-р Тыркуем рафыгъ. Джы адыгэхэр дунаим икъэралыгъо 50-мэ ащэпсэух.

Урыс-Кавказ заор зыщаухыгъэу, Шъыгъо мафэр къызщысрэм, тилъэпкъэгъухэм хэкужъым къызэрагъэзэжьырэ Iофым сыкъытегущыIэ сшIоигъу.

Я 90-рэ илъэсхэм якъежьапIэхэм зырыз-тIурытIоу адыгэхэм Кавказым къагъэзэжьэу рагъажьэ, ащкIэ зишIуагъэ къэкIуагъэр СССР-р зызэхэзыжьым ыуж демократическэ зэхъокIыныгъэхэу Урысыем щыхъугъэхэр арых. Визэ къыпIэкIэхьанэу, «вид на жительство» зыфаIорэ тхылъыр бгъэпсынэу ыкIи бэрэ пэмылъэу Урысыем игражданствэ къыуатынэу амалхэр джы щыIэ хъугъэх. Репатриантхэм янахьыбэр зыдакIощтыгъэхэр Къэбэртэе-Бэлъкъар Республикэмрэ Адыгэ Республикэмрэ. Ау адыгэхэм якъэгъэзэжьын зиушъомбгъугъ, игъэкIотыгъэ хъугъэ пIон умылъэкIыщтми. Гукъао нахь мышIэми, ре-патриантхэм ащыщхэм къэнэнхэ амылъэкIэу агъэзэжьы, ари бэ зыпкъ къикIырэр. Ау анахьэу ар къызхэкIырэр IофшIапIэ къэбгъотыныр зэрэкъиныр, урысыбзэр зэрамышIэрэр, бюрократиер ыкIи ахэмэ анэмыкIыхэри. ЕтIани ежь репатриантхэми икъу фэдизэущэIагъэ къызхагъафэрэп. Мы пэрыохъухэм хэку къэгъэзэжьын Iофыр къызэтыраIэжагъ.

Репатриант бэ дэдэмэ апшъэрэ гъэсэныгъэ яI, ахэмэ ахэтых врачхэр, инженерхэр, программистхэр, экономистхэр. Мыхэр хьазырых ежьхэм ямылъкукIэ Iоф ашIэнэу, ащ фэдэ амал зимыIэхэр предприятиехэм ыкIи IэзапIэхэм ащылэжьэнхэу. Ау мыщи лицензиер гъэпсыгъэнымкIэ ыкIи ежьхэм яIоф къызэIуахынымкIэ пэрыохъухэр къыкъокIых. ГущыIэм пае, врачым идиплом Урысые Федерацием псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ Москва къыщиушыхьатыжьын фае. Зы илъэсым щегъэжьагъэу илъэситIум нэс ащ ежэщт, етIанэ Москва экзамен щитыжьыщт. Ар зэритыщтыри урысыбз. Ащ ыуж ныIэп Iоф ышIэн ылъэкIынэу амал иIэ зыхъущтыр. Адэ сыда цIыфым ышIэщтыр изын къыратыфэ нэс?

Джыри зы къиныгъу, ар «вид на жительство» зыфаIорэмрэ Урысыем игражданствэрэ якъыдэхын. Гражданствэм пае законыкIэу щыIэм а лъэныкъомкIэ амалхэр мэкIэ дэдэ ешIых. КъыдгурэIо, ар европэ шапхъэу щыт, ау адыгэ ыкIи нэмыкI репатриантхэу Урысыер лъэхъэнэ зэфэшъхьафхэм, Iофыгъо зэфэшъхьафхэм къахэкIэу зыбгынагъэхэм апае мы Iофыгъом нэмыкI екIолIакIэ иIэн фае. ГущыIэм пае, Германием е Грецием игражданствэ къыуатыныр къин, ау нэмыцэу е грекэу зихэгъэгу имысыжьы хъугъэм мэзищ-хы ипIалъэу гражданствэр къыраты.

Репатриациер къэралыгъо Iоф ыкIи къэралыгъо мэхьанэ иIэу Урысые Федерациеми Темыр Кавказым иадыгэ республикищыми ащызэшIохыгъэн фае. Мыщ дэжьым упчIэхэр къэуцух: сыдым пае репатриацие Iофыр къэтIэтыра? ИщыкIагъэха адыгэ репатриантхэр Урысыем?

Джырэ Урысыер советскэ империем имызакъоу, Урысые империеми икIэн. Адыгэ лъэпкъым игеноцид нэкIубгъо шIуцIэу дунэе тарихъым, анахьэу Урысыем итарихъ, ахэтхагъ. Адыгэ лъэпкъыр ежь ишIоигъоныгъэ хэмылъэу ихэку рафыгъ ыкIи ар этнос шъхьафэу щыIэщтмэ е щымыIэщтмэ упчIэу къэуцу. Демократическэ Урысыер цивилизованнэ къэралыгъо хъунэу фаемэ, адыгэ лъэпкъым геноцидэу пачъыхьэгъу Урысыем къыришIылIагъэм еуцолIэжьынышъ, лъэпкъэу ичIыгу рафыгъэм истатус къыритынышъ, адыгэу зихэку къэзыгъэзэжьы зышIоигъомэ адеIэн фае, ежьыри ащ федэ къыфыхэкIыжьыщт. Сыдэущтэу?

АпэрэмкIэ, лъэпкъ Iофыгъо шъхьаIэу иIэмэ ащыщыр зэшIуихыщт ыкIи урысхэмрэ адыгэхэмрэ язэныбджэгъуныгъэ ыгъэпытэщт.

ЯтIонэрэмкIэ, демографическэ кризисэу Урысыем илъыр нахь щынагъо мэхъу зэпыт. Ащ икъин адыгэхэри хэтых. ГущыIэм пае, Адыгэ Республикэм адыгэ цIыфэу исыр мафэ къэси нэбгыритIукIэ нахь макIэ мэхъу. Адыгэ репатриантхэм якъэкIожьын, тIэкIу нэмыIэми, цIыфхэм япчъагъэ зэрэхэкIырэр Урысыем къыщызэтыригъэуцон ылъэкIыщт.

ЯщэнэрэмкIэ, IофышIэ дэгъухэр Урысыем икIыжьхэу Америкэм, Европэм зыщыкIожьхэрэ лъэхъаным адыгэ хэхэсхэм ащыщ цIыф IэпэIэсэ бэ дэдэ къэкIожьынхэшъ, мыщ щыпсэунхэу, щылэжьэнхэу фаех, ари гъэцэкIагъэ хъумэ къэралыгъомкIэ федэ.

Адыгэхэм ячIыгужъ къагъэзэжьыным пае Урысые Федерацием къэралыгъо программэ щыгъэпсыгъэн, къиныбэ зыщэчыгъэ лъэпкъым нэмыкI фыщытыкIэхэр фэшIыгъэн фае. Урысыем ицIыфхэм афэдэу уафыщытын фае адыгэ диаспорэм щыщхэм, джащ фэдэу къагъэзэжьынэу амал ябгъэгъотын плъэкIыщт, псынкIэу Урысыем игражданствэ къаратынэу, лицензие ашIынэу ыкIи охътэ кIэкIым къыкIоцI Адыгэ Республикэм дипломхэр къыщаушыхьатыжьынхэу пщ|ымэ.

Джа зигугъу къэтшIыгъэ Iофыгъохэр зэшIохыгъэ хъухэмэ, Iо хэлъэп, хэхэс щыIакIэм хэт тилъэпкъэгъухэм ащыщыбэ къэкIожьынхэм нахь зэрэтегушхощтхэм.